Connect with us

НА ДЕНЕШЕН ДЕН

НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Почина Дедо Иљо, Царот Малешевски, борец за слобода на Македонија, но и во битки за Србија, Бугарија и за Русија

Published

on

Ајде, ред се редат, мале, ајде ред се редат, кочански сејмени… Така почнува народната песна испеана за Царот Малешевски, Илија Марков Малешевски (познат како Дедо Иљо Малешевски), прочуен македонски ајдутски војвода, во втората половина на 19. век, кој учествувал во битките против Турците.

Ајдутскиот војвода Дедо Иљо Малешевски починал на денешен ден во 1898 година во Ќустендил.

Роден е на 28 мај 1805 година во Берово, се борел во многу битки против Османлиите и поради неговото херојство го нарекувале и Цар Малешевски.

Во османлискиот период, Малешево било нахија (реон) и било составен дел од каза (околија), а во 19 век, неколку малешевски села влегувале во Ќустендилската каза, која била составен дел од Нишкиот вилает.

Според Ј. Џ. Васиљевиќ семејството Иљо припаѓало на родот Мутракинови, кои се викале Кализовци и Маркови. П. Хитов истакнува дека таткото на Иљо се викал Марко, а по него се нарекол Марков. В. Стојанов го именувал како Иљо Марков. Во документите од 60-тите години на 19 век е именуван како капетан Иљо, а потоа како дедо Иљо. Се сретнува и како Кара Иљо, Иљо Малешевски, а во постарата литература се сретнува како Иљо Војвода.

Во конзуларните извештаи од 1860-1862 година се наведува дека Иљо имал една ќерка од околу 10 години и два сина од 5 и 8 години. Од овој податок може да се заклучи дека Иљо веќе околу 12 до 15 години бил оженет. Во едно писмо на неговата жена Стојанка – Цона напишано околу 1860 година, која исто така потекнувала од Берово, пишува дека таа се омажила пред 11 години, односно околу 1849 година.

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Повеќе верзии за одметнувањето

Пред своето одметнување, Иљо се занимавл со земјоделие и други општи работи во Берово и низ Македонија. Во зима и напролет, тој организирал по малешевските и околните села – аргати и аргатки и како нивни предводник во летото ги водел на работа по големите чифлици во Скопското и Серското поле. Уште во овој период, Иљо бил шетан човек, познавал повеќе луѓе и се научил и свикнал да предводи луѓе, да се справува со османлиските бегови и да се пресметува со рабојниците. Иако бил неписмен, оставал впечаток на просветен човек. Бил великодушен, полн, широкоград и јак, средно висок со јуначко тело. Според еден негово современик, Иљо имал: „… долги црни коси, црн мустак, испечено лице, орлов нос, долгунесто лице, јасно и убаво чело и големи црни очи, мил поглед…“

Постојат повеќе верзии за годината и причините за одметнувањето на Иљо. Според една од верзиите, Иљо пред да стане ајдутин, при спасувањето на својата сестра од потурчување, убил еден од Турците и се засолнил во Рилскиот манастир, каде што станал чувар на манастирските имоти. Две години по враќањето на Иљо од Рилскиот манастир, некои од беровските Турци и беровскиот буљукбашија Габо Парамун решиле да се пресметаат со него затоа што сметале дека тој ги извршил сите убиства на Турците и сите палежи во Берово.

Во Берово се раскажувала дека неговиот постар брат Станко бил скаран со еден Турчин, поради некоја нерасчистена сметка од собирањето на десетокот, кои тие заедно го го вршеле. Според писмото на Цона, судирот настанал поради тоа што кога Иљо побарал од бајракатарот Мехмед да му ги плати трите оки на масло што му ги дал Иљо на вересија, тој се налутил и решил да го убие. Односно не една, туку повеќе причини биле потик Турците да ги нападнат Иљо и неговиот брат Станко на нивата каде што работеле, кај местото Селце. Во нападот Станко бил смртно ранет, а Иљо во десната рака. Станко пред да умре успеал да убие еден од напаѓачите. Судирот се пренел во колибата изградена во нивата, каде што Иљо го убил буљукбашијата Габа, а убил и двјца сејмени, по што усепал да избега ранет. По овој настан Иљо станал ајдутин.

Иљо војвода со печат капитан

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Повеќе автори кои пишувале за животот на овој македонски ајдутин се согласуваат дека убиството на неговиот брат е причината за неговото одметнување, меѓутоа во историската литература се сретнуваат различни години. Најверојатно одметнувањето на Иљо се случило по неговата женидба со Цола.

Иљо војвода со својата дружина, според можностите, го чувал својот крај од разбојниците, ги придружувал трговците и карваните по опасните патишна и одврем навреме ги казнувал насилниците за нивните зулуми вршени врз христијаните. Затоа Турците го сметале капитан Илија за разбојник и месните началства постојано се труделе да го фатат, но поради доброто расположение на христијанското население од областа, тој лесно се криел пред честите прогони.

Од бројните незадоволни луѓе, Иљо избрал 15 души и ја формирал својата ајдучка дружина со свое знаме кое имало сива боја. Прв негов бајрактар бил Стојмен кој се истакнал со својата храброст и доследност. Kако последен негов бајрактар се спомнува Ценко Грленецот. Иљо имал и сопствен печат со натписот: Капитан Иљо Марков.

Тој 3- 4 пати формирал нова дружина, но се познати имињата на ајдутите од неговата прва дружина. Во неa влегувале: Стоимен, Мито Заго, Ѓорѓи Голчо, Ѓорѓи Попчев, Станко Парата, Димитрија, Стојко, Ѓорѓи, Шестопрст, Чангуљ, Демир и др. Како пријатели на Иљо се споменуваат: Ристе од Разловци, Димитрија (Демир) од Русиново, Ѓорѓи Ајката и други. Сите десетмина се од Берово. Отука во народните песни се пее дека: идат ајдути, ајдути беровци.

Во литертаурата може да се сретне дека во дружината на Иљо имало и Турци, а според некои автори, Иљо за да му даде општонароден карактер на бунтот и за да ги чува христијаните од нападите на муслиманите, на некои од своите ајдути им дал турски имиња или прекари: Димитар – Демир, Атанас – Џафер, Димо, Димитрија – Ченгул, Ристе – Џабире и слично.

Се борел за слобода и во Србија

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Во 1860 година, Иљо со својата чета се префрлил во Србија, каде нашол погодна почва за дејствување. Кнезот Михајло Обреновиќ III од Србија направил центар на востаничката и националната активност на Балканот. Во 1861 година се вклучил во Првата бугарска легија и станал помошник на Георги Раковски при воената подготовка на Легијата. На 3 јуни 1862 година, на Чукур чешма дошло до инцидент помеѓу турското и српското насление, а Османлиите го бомбардирале Белград. Во борбите, Иљо војвода се истакнал со својата храброст и му било доверено знамето на Легијата.

По растурањето на Легијата од српската влада, Иљо со дел од своите ајдути заминал за Крагуевац. Кога османлиските власти разбрале за неговото учество во борбите во Белград, повторно го уапсиле неговото семејство и го затвориле во Скопје. Неговото смејство било посетено од бугарскиот просветен деец Најден Геров, кој им помогнал.

По 2 години престој во Крагуевац, Иљо се вратил во Белград, каде што бил награден од Михајло Обреновиќ III со ореден и титула, а му била доделена и пензија од 150 динари. Активно учествувал со чета од 300 луѓе, заедно со своите синови Никола и Иван, во Српско-турската војна од 1876-78 година.

На крајот на војната, во село Демиград во големите борби помеѓу Срби и Османлиите, Иљо бил тешко ранет. Како последица од ранувањето, му биле извадени две ребра и останал инвалид со десната рака. За покажаната храброст во војната бил награден со српскиот „Таковски“ орден за храброст.

Со незалечени рани во Руско-турската војна

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Руско-турската војна го затекнала Иљо во болница. Со незалечени рани заминал за Свиштов каде се ставил на услуга на руската команда, која му го доделила чинот капетан и му доверила една тн. волна чета. Одредот го одвел во Ловечко, каде дејствувале во тилот на османлиските сили. При преминувањето на Балкан Планина бил во западниот одред на генерал Јосиф Гурко. По солободувањето на Софија, Иљо бил поставен за командант на сите доброволечки чети и бил назначен во одредот на Јуриј Задерновски, девизиски началник на 4-от улановски харковски полк, кој имал задача да ги гони Османлиите во насока Радомир – Ќустендил.

По ослободувњето на Ќустендил, во почетокот на 1878 година, дедо Иљо Марков со 150 македонски доброволци учествувал во востаничкиот продор во Пијанец. Тој бил пречекан со големи почести од месното население. Го собрал оружјето од Турците и помагал во организирање на месната власт.

Дедо Иљо Марков – Малешевски бил во Сан Стефано, кога во март 1878 година бил попишан Санстефанскиот мировен договор меѓу Руското царство и Отоманската империја. Но под притисок на големите сили, Австро-Унгарија, Велика Британија и Франција кои не биле задоволни од проширувањето на руското влијание на Балканот, како и на Грција и Србија кои не посакувале создавање на голема Бугарија, кратко трае овој „прелиминарен договор“ за создавање на т.н. „бугарско царство“ во кое би влегол поголем дел Македонија. Само неколку месеци подоцна, по Берлинскиот договор со кој претходниот станува неважечки, бројни турски војски повторно се враќаат во Македонија. Родното место Берово останува под турска власт, а Дедо Иљо со семејството останува да живее во Ќустендил. За неговите заслуги Народното собрание му одобрува пензија од 220 лева месечно.

Македонци, нашата мајка плаче…

На состанокот во Рилскиот Манастир, на кој присуствувале и Димитар Поп-Георгиев Беровски и војводата дедо Иљо Малешевски било решено да се повикаат сите чети кои дејствувале недалеку од демаркационата линија да се приближат до Горна Џумаја. На повикот се одзвале повеќе чети и во Горна Џумаја се одржало советување со војводите за востанието. Пред почетокот на востанието Иљо испратил проглас во кој било истакнато:

„Македонци нашата мајка стана и плаче со горчлив крик под турскиот оган и јатаган. Крвта на нашите родители е пролеана, синови и браќа викаат да се крене оружје против петвековните поробувачи и насилници, нашите малтретирани мајки, жени и сестри кои се под неподносливото и нечовечко турско однесување, плачат над нашите уништени домови и го чекаат нашиот одговор. Македонски и бугарски херои! Нашиот свет лав ‘ржи преку нашите македонски гори и долини и не повикува сите да земеме оружје. Каде и да сете, побрзајте заедно со нашите оружја во нашите раце, да ги спасиме тие невини жртви од ова валнако и зајадливо понижување. Сетете се дека нашите татковци ја пролеаа својата крв за грчката и српската слобода. Сетете се на настаните од претходната година и ќе видиме дека крвта од нашите се уште стои на алексинскиот и шипченскиот премин, чија крв тие не ја штедеа за нашата слобода…Македонци! Сега е време да ги убедиме нашите образовани предавници, дека Македонија дури и по пет века ропство може да раѓа и да има во себе синови, херои! Малешевски планини, Македонски востанички комитет.“

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Востанието започнало на 17 октомври (5 октомври по стар стил) 1878 година со нападот на Кресненските анови во кои била сместена турската војска. Во нападот учествувале 400 востаници и многу селани од околните села. При самиот напад на турскиот гарнизон на востаниците им се предале 109 турски војници.

Кресненското востание било прв судир помеѓу македонското револуционерно движење и Бугарија. Очигледното мешање во политиката на востанието и водењето на борбата и спроведувањето на своите зацртани планови на бугарските комитети довеле до големи недоразбирања и судири со македонските востаници и револуционери.

Во почетокот на јули 1879 година престанале секакви востанички дејствија, но со доаѓањето на Османлиите во Горна Џумаја започнало бегство на населението од Џумајската каза и од внатрешноста на источна Македонија. Околу 25.000 – 30.000 христијани заминале во Бугарија и тоа била една од првите поголеми миграции на населнието од Македонија во Бугарија. На местата на избеганото населението почнале да се доселуват муслимани од Бугарија.

Србија му ја одзела пензијата, добил од Бугарија

И покрај поодминатата возраст, со својата чета учествувал во Српско-бугарската војна од 1885 година. Неговата четата била дел од Радомирскиот отред кој бил под команда на Димитар Поп-Георгиев Беровски. Се борел кај Брезник, Сливница, Врање, Краиште и село Извор. Поради своето учеството во војната на бугарска страна, српската влада му ја одзела пензијата доделена од кнезот Михајло Обреновиќ III.

Во 1890-тите години, кога почнува активно дејствување на македонската револуционерна организација во Македонија и Одринско, Иљо војвода со интерес ги следел настаните и ги помагал револуционерите кои поминувале низ Ќустендил.

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Уште додека беше жив Дедо Иљо станал легенда, а неговата храброст и јуначки дела се испеани во многу народни песни. За покажаната храброст во војните одликуван е со повеќе ордени од страна на српската, руската и бугарската власт. Умира во Ќустендил во 1898 година. Погребан бил со највисоки почести. Целиот град излегол да се прости со последниот прочуен ајдучки војвода. Дедо Иљо Малешевски е опеан во македонската народна песна „Ајде, ред се редат“:

Ајде, ред се редат, мале,

Ајде, ред се редат,

Кочански сејмени, мила мале,

Кочански сејмени…

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

… Ајде, ќе го барат, мале,

Ајде, ќе го барат,

Иљо арамија, мила мале,

Иљо арамија.

Ајде, не ми било Иљо,

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Ајде, не ми било,

Покрај Крива Река, мила мале,

Покрај Крива Река.

Ајде, тук ми било Иљо,

Ајде, тук ми било,

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Во Солуна града, мила мале,

Во ладна меана.

Ајде, го служела, мале,

Ајде, го служела,

Мома Македонка, мила мале,

Advertisement
Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Мома Македонка.

Continue Reading
Advertisement Радио KISS FM – Македонска Радио Мрежа

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.

НА ДЕНЕШЕН ДЕН

КОТЛАР ГО ЦИТИРА РАЦИН: Историјата сакаат да ни ја земат, за ни ја земат душата, оти ако немаме вчера, немаме ни денес, ни утре!

Published

on

Уште пред 80 г., поетот Кочо Рацин пишува за нешта што ни се случуваат токму во моментот! Прекрасен, умен и ненадминат – Македонец!, пишува нашата историчарка Наташа Котлар, цитирајќи го Рацин: „…Ете и историјата сакаат да ни ја скријат, да ни ја земат, за да ни ја земат душата, за да докажат дека сме племе без историски континуитет. Народ кој нема свое вчера, кој нема свое денес, не може да има ни свое национално утре. Ете, нашето вчера треба да исчезне за да се стопи нашето денес и за да се избрише секоја мисла за нашето утре. А континуитетот постои – континуитет на маки и страдања, но и континуитет на отпори, борби и еден чудовишен континуитет на национална отпорност и на народна жилавост. [Кочо Солев Рацин. Избрани дела, Сеќавања на современиците, Избор, редакција и предговор Перо Коробар, Скопје, 1987, 150, 152.]

Continue Reading

НА ДЕНЕШЕН ДЕН

НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Во Прага пред 31 година е растурен „советскиот НАТО“, по што остана само западниот НАТО и потоа се прошири низ Европа

Published

on

Моќниот воен сојуз на некогашните социјалистички земји во Европа, познат и како советско НАТО, е растурен на 1 јули 1991 година во Прага, по 46 години од неговото основање во Варшава во 1955 година.

Лидерите на источноевропските земји на состанокот во Прага го укинаа Варшавскиот пакт кој на 14 мај 1955 година го склучија СССР, Бугарија, Полска, Романија, Чехословачка и Унгарија, како одговор на основањето на НАТО во 1949 година. Варшавскиот договор официјално беше наречен Договор за пријателство, соработка и взаемна помош, познат и како Варшавски пакт, воен сојуз на социјалистичките земји од Централна и Источна Европа. Договорот служел како противтежа од тн. Источен блок на потенцијалната закана од НАТО и тн. Западен блок. Договорот бил сличен на НАТО-договорот во смисла дека постоел Политички консултативен комитет раководен од цивилен генерален секретар, а покрај тоа постоел и заеднички воен командант и Мешовит воен штаб. Членки сите социјалистички земји освен СФРЈ Сите социјалистички земји во Европа, освен СФРЈ, биле членки на Варшавскиот договор. Тие се обврзувале да се бранат меѓусебно во случај некоја од нив да биде нападната. Договорот обврзувал на немешање во меѓусебните внатрешни работи и меѓусебно почитување на националната независност и суверенитет. Оваа обврска подоцна дефакто ќе биде прекршена од СССР со интервенциите против демократските движења во Унгарија (1956) и во Чехословачка (1968). Во обата случаи СССР тврдел дека делувал на покана од засегнатите земји и затоа формално договорот не бил прекршен. По 1989 година, новоформираните демократски влади на европските земји во кои беше заменет социјалистичкиот систем со повеќепартиски, повеќе не биле заинтересирани за учество во Варшавскиот договор. Во прилог на тоа им одело и опаѓањето на моќта на СССР, па по обединувањето на Германија во 1990-та, и другите земји најавиле отстапување од „советското НАТО“. Седиштето на Пактот било во Москва. Сите раководни структури на Пактот биле подредени на Комунистичката партија на СССР и ниедна акција не можела да се преземе без одобрение од партијата. Никој не верувал дека Железната завеса, која била границата помеѓу земјите на НАТО и на Варшавскиот договор, истокот и западот, било кога ќе падне. Таа била симболична, идеолошка и физичка граница која ја делеше Европа на две посебни области од крајот на Втората светска војна до 1991 година. Во 1956 година за време на Унгарската револуција, владата на премиерот Имре Наѓ објавила дека Унгарија се повлекува од пактот. Како одговор, советските трупи влегле во земјата и го совладале востанието за две недели, употребувајќи го Варшавскиот договор како оправдание. На 20 август 1968 година, за време на Прашката пролет, реформското движење предводено од Александар Дубчек, СССР ја нападнал Чехословачка со 23 дивизии, помогнати од една унгарска и две полски дивизии и една бригада од Бугарија, и направиле преврат во земјата. Во 1981-ва големи воени маневри на Варшавскиот пакт се одржале во времето на кризата со синдикатот „Солидарност“ во Полска. Постојат мислења дека маневрите требало да кулминираат со напад и задушување на протестите во Полска. Никогаш директен конфликт со НАТО Земјите на НАТО и Варшавскиот пакт никогаш не влегле во вооружен конфликт, но воделе „студена војна“ повеќе од 35 години, често и преку поддршка на други конфликти (како на пример во Виетнам). По 1989 кога дојде до сериски распад на комунистичките режими, новоформираните демократски влади на европските социјалистички земји повеќе не биле заинтересирани за учество во Варшавскиот договор. На 24 септември 1990-та Источна Германија (ДР Германија) потпишал договор со СССР за прекин на членството во Варшавскиот договор, а на 3 октомври 1990-та се обедини со Западна Германија (СР Германија). По обединувањето на Германија, и другите земји најавија напуштање на пактот. Така, на 1 јули 1991-ва во Прага сите членки потпишале договор за укинување на Варшавскиот пакт. Осум години подоцна во 1999 поранешните членки на Варшавскиот договор Унгарија, Полска и Чешката Република влегоа во НАТО. Бугарија, Романија, Естонија, Латвија, Литванија и Словачка тоа го направија во 2004 година. По отворањето на архивите на Варшавскиот договор во Полска во 2006-та, се покажало дека плановите на пактот при евентуална војна со НАТО биле преку молскавичен напад, по потреба и со нуклеарно оружје, брзо да се освои Западна Европа. Во Полска имало 250 нуклеарни проектили во доцните 1980-ти. По растурањето на Варшавскиот договор, во 2002 година, 6 од наследничките на СССР – Белорусија, Ерменија, Казахстан, Киргистан, Русија и Таџикистан, формираа сличен одбранбен сојуз- Организација за колективна безбедност. Моќта на советското НАТО Со децении се чинеше дека Варшавскиот пакт е неуништлива сила. Но, оваа гигантска организација брзо се урна без никаква надворешна интервенција. На Запад владее мислењето дека Советскиот Сојуз секогаш бил суров агресор. Но, многумина забораваат дека западните сили беа тие кои први го основаа воениот и политички сојуз НАТО во 1949 година. Советскиот одговор следуваше дури по шест години. Советскиот Сојуз не реагираше на појавата на НАТО сè до 1955 година кога СР Германија (СРГ) ѝ се приклучи на алијансата. Тоа беше директно кршење на Постдамскиот договор според кој Германија требаше да остане разоружена. СРГ на 9 мај официјално стана член на НАТО, а само пет ден подоцна, на 14 мај, социјалистичките земји го потпишаа Договорот за пријателство, соработка и заемна помош, познат како Варшавски пакт. Првиот сериозен тест Варшавскиот пакт го доживеа само една година по основањето, кога во 1956 година следеше големо антисоветско востание во Унгарија кое го поддржуваа западните тајни служби. Тпгашниот советскиот челник Никита Хрушчов итно се состанал со сојузниците од Источна Европа и им ја соопштил својата одлука дека ќе интервенира. Во текот на следната седмица советските и унгарските единици, со поддршка на безбедносните сили на двете земји, го задушија целиот отпор во Будимпешта и ја вратија Унгарија во социјалистичкиот сојуз. Во 1961 година Варшавскиот пакт го претрпе првиот удар кога малечката Албанија му се спротивстави на моќниот СССР. Многу незадоволен со десталинизацијата во СССР и со затоплувањето на односите помеѓу СССР и СФРЈ, албанскиот водач Енвер Хоџа ја изрази својата приврзаност кон Кина, чии односи со СССР стануваа сè постудени. Разидувањето помеѓу Советскиот Сојуз и Албанија заврши со тоа што албанските единици дефакто престанаа да учествуваат во активностите на организацијата, почнувајќи од 1961 година. Седум години подоцна Албанија и официјално го напушти источниот блок. Најсериозниот предизвик со кој се има соочено Варшавскиот пакт беше тн. Прашка пролет од 1968 година, период на либерализација и на кардинални реформи во Чехословачка. За разлика од ситуацијата од 1956 година во Унгарија, овој пат СССР реши да не дејствува самостојно, туку ги вклучи сите членки на организацијата. Варшавскиот ветер ја задуши Прашката пролет На 21 август 1968 година членовите на Варшавскиот пакт ја започнуваат операцијата Дунав. Нивните единици влегуваат во Чехословачка и за неколку недели ја задушуваат Прашката пролет. Најголем број од војската беше од СССР (170.000) и од Полска (40.000), додека ГДР испрати 15.00, Унгарија 12.500, а Бугарија само нешто повеќе од 2.000 војници. Николае Чаушеску отворено ја осуди интервенцијата, па романските единици не учествуваа во операцијата. Членовите на Варшавскиот пакт редовно одржуваа воени вежби, а најголеми беа Запад ’81 со над 100.000 војници и Штит ’82 во рамките на кои беа симулирани услови на нуклеарна војна. Повеќе од 80 отсто од оружјето на Варшавскиот пакт беше советско: од тенкови до борбени авиони и средства за радиоелектронска борба. Чехословачка произведуваше и ги вооружуваше своите сојузници со оклопни возила. Таканаречената „Северна група“ на Варшавскиот пакт (Источна Германија, Полска, Чехословачка) во непосредна близина на потенцијалниот непријател беше подобро опремена од „Јужната група“ (Романија, Унгарија, Бугарија). Силата на тенковските единици на Варшавскиот пакт беше колосална: 53.000 советски и 12.000 – 15.000 тенкови во Источна Европа. Главните тенкови Т-54 и Т-55 ги наследија Т-64 и Т-72. Непосредно пред распуштањето на Варшавскиот пакт, членките се вооружија со најновите тенкови Т-80. Во 1977 година беше основан Заеднички систем за собирање податоци за противникот (СОУД), со првостепена задача спречување „странски закани за време на Олимпијадата во Москва 1980-та“. Варшавскиот пакт беше официјално распуштен на 1 јули 1991 година. (Подготвил: Д.Г.)

Continue Reading

НА ДЕНЕШЕН ДЕН

НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Еден месец по Лондонскиот мировен договор за Првата балканска војна почнала Втората и нова поделба на Македонија

Published

on

Еден месец по потпишувањето на Лондонскиот мировен договор за Првата балканска војна што бил склучен на 30 мај, на 30 јуни 1913 година почнала Втората балканска војна за поделба на Македонија меѓу дотогашните сојузници.

Македонија била повторно во воен оган. Со нападот на бугарските сили на позициите на српската и на грчката војска почнала Втората балканска војна, која траела до 10 август 1913 година кога бил склучен Букурешкиот мир. Втората балканска војна, позната и како меѓусојузничка, се одвивала летото 1913-та помеѓу Бугарија и нејзините сојузници од Првата балканска војна, Грција и Србија, како и Романија и Црна Гора. На крајот од оваа војна, Србија како сојузник на Руската империја станала важна регионална сила, што било аларм за Австро-Унгарија и се смета дека тоа индиректно било причина за почетокот на Првата светска војна. По завршувањето на Првата балканска војна, а по протерувањето на Србија од Албанија, во јануари 1913 година, Србија барала од бугарската влада ревизија на српско-бугарската спогодба. На 22 февруари и на 25 мај 1913 година Србија упатила ноти. Со спогодбата Србија сметала дека ќе добие слободен излез на море, за економски развој, но со интервенцијата на големите сили била принудена да ја повлече својата војска од Албанија. Според српската влада, изменетите услови барале ревизија на договорот. Притоа таа мислела на компензација во Македонија, за да добие непосредна граница со Грција, со цел да го користи пристаништето во Солун. Бугарската влада не се согласила со српското сфаќање на договорените обврски и во нотите од 18 март и од 19 април 1913 година го отфрлила барањето за ревизија. Нова војна врз грбот на Македонија Подготовките за нова војна поради краткиот период од еден месец по Лондонскиот мир, не можело целосно да се спроведат. Поради тоа, главниот товар во снабдувањето го носело веќе крајно осиромашеното македонско население, кое во недостигот на работна сила се користело за копање ровови, утврдување и други потреби. Со оглед на тоа дека војната се водела речиси во целост на територијата на Македонија, македонското население и економија повторно биле максимално во функција на војната. Завојуваните страни за меѓусојузничката војна, покрај постојните ангажирале и нови сили, а во војната Македонци биле спротиставени против Македонци во војските на дотогашните сојузници против Турците. Во меѓувреме, започнале подготовките за преговорите во Букурешт. Биле воспоставени непосредни врски меѓу владите и командите на одредени оперативни единици, тргнувајќи од правното начело дека склучените договори важат само доколку не настапат фактички промени на теренот во врска со исполнувањето на одредбите на договорите. Како резултат на примената на ова начело, во идниот мировен договор што би бил потпишан меѓу сојузниците, секоја сојузничка воена команда настојувала да завладее што поголем дел од територијата на Македонија и во неа да организира своја воено-полициска и административна власт. Поради таквите цели, царот Фердинанд I без консултација на Владата на 29 јуни 1913 година наредил бугарската војска да изврши напад врз српската и врз грчката војска на позициите кај Злетово и Лефтере. Претседателот на бугарската влада Стојан Данев изјавил: „Кога е збор за судбината на Македонија, сите треба да знаат дека Бугарија е подготвена на секакви жртви.“ За тој напад Бугарите биле обвинети од големите сили, а Србите и Грците го дочекале како погоден момент за остварување на сопствените интереси. На 1 јули 1913 година Стојан Данев му наредил на генералот Михаил Савов да ги прекине дејствата. Со исто барање на борбените позиции на фронтот се појавиле бугарски парламентарци. Србите и Грците не сакале да ги прекинат борбените дејства. Напротив, започнале противофанзива за да заземат што поголема територија од Македонија пред да се вмешаат големите сили. На 1 јули претседателот на Владата на Србија Никола Пашиќ му испратил телеграма на началникот на штабот на Врховната команда, Радомир Путник, во која му пишува: „Грците сметаат дека војната почна и дека настапил решавачкиот момент. И ние им го рековме истото и побаравме нивната Врховна команда со вас да воспостави цврста врска.“ По дознавањето дека Бугарите барале прекинување на воените дејства, Пашиќ на 3 јули упатил нова телеграма до Путник, во која се истакнува: „По барањето на Бугарите војната да се прекине, се плашам од итна интервенција на големите сили. Забрзајте ја решавачката офанзива. Во врска со значењето на состојбата, грчкиот крал Константин пред својата Влада изјавил: „Ние мораме по секоја цена големите сили да ги држиме далеку од нас. Ова е последен момент, ако го испуштиме, пропаднати сме“. Бугарскиот цар Фердинанд не се согласувал со прекинувањето на војната поради охрабрувањата од Австро-Унгарија, па барал воените дејства да продолжат. Потоа Владата на Стојан Данев поднела оставка, но таа не била прифатена. Бугарија ги доживувала најтешките моменти како во Владата, така и на бојното поле. Големите сили зазеле став да не се мешаат во војната. Русија зазела став дека Европа треба да интервенира само ако една страна се обиде целосно да ја уништи другата страна. Австро-Унгарија останала само на декларативната помош на Бугарија. Русија поддржувана од Франција, на 9 јули им се обратила на владите на балканските земји итно да ја прекинат војната и да дојдат во Петроград за да потпишат мир со посредување на Русија. Таа предлагала границата меѓу Србија и Бугарија да биде повлечена по вододелницата меѓу Струма и Вардар, така што Штип да и остане на Србија; Грција да се поврзе со Србија кај Гевгелија и границата да продолжи до реката Струма, зафаќајки го Серез. Сите добиле свој дел, а Македонија изгубила се Предлогот на Русија го прифатила само Бугарија и тоа само принципиелно, за да се прекине војната, да се изврши демобилизација и во Петроград да започнат преговорите. Истовремено апелирала до Русија да направи се што може Штип, Кочани и Серез да и припаднат на Бугарија. Грција сметала дека сојузниците имаат право и должност да ја продолжат војната сè додека ситуацијата не се расчисти на бојното поле. Примирјето го прифаќала само ако Бугарија ги отстапи бараните територии и ако се согласи да им плаќа воена оштета. Српската влада изјавила дека не сака да ја понижи Бугарија, но сметала дека е неопходно да и се одземе можноста со која и понатаму може да биде опасна по мирот на Балканот, и поради тоа Србија енергично ќе ја продолжи воената акција. Бугарскиот цар Фердинанд на 16 јули 1913 година упатил молба до романскиот крал Карол да ја прекине војната. Во тоа време, романската војска се приближувала кон Софија. Кралот Карол изјавил дека не може да потпише сепаратен мир со Бугарија, односно дека треба претходно Србија и Грција да ги прекинат воените дејства и да дадат изјава дека се подготвени да потпишат примирје со бугарската влада. На 18 јули 1913 година во Скопје се состанале претседателот на српската влада Никола Пашиќ и претседателот на грчката влада Елефтериос Венизелос и се согласиле дека војната треба да ја завршат што побрзо и тоа со непосредни преговори со Бугарија. Романија, која барала исправки на границата во Добруџа, треба да се повика на преговорите за прелиминарниот мир, а од интерес е за двете страни Турција да не се меша во меѓусојузничката војна. Поделбата на територијата морала да дава гаранција за траен мир на Балканот и Бугарија мора да плати воена отштета. Било решено српските, грчките, романските и црногорските ополномоштеници да се состанат во Ниш, веднаш штом Бугарија ќе ги одреди своите претставници. Веднаш потоа, Пашиќ упатил циркуларно писмо до сите заинтересирани дека Србија и Грција сакаат да склучат мир, но чекаат Бугарија непосредно да им се обрати ако навистина сака мир. Втората балканска војна завршила со Букурешкиот мировен договор потпишан на 10 август 1913 година помеѓу завојуваните страни Србија, Црна Гора, Романија и Грција од една страна и Бугарија од друга страна. Во оваа војна Бугарија била принудена на отстапки. Со овој договор била извршена повторна поделба на териториите што дотогаш биле под турска власт (Македонија, Косово и Метохија, Васоевиќи, Санџак, Тракија и северен Епир). Македонија била поделена на тој начин што нејзиниот најголем дел, односно Егејскиот, со површина од 34.356 км2 го добила Грција, Вардарскиот дел со површина од 25.342 км2 го добила Србија, Пиринскиот дел со 6.798 км2 и бил даден на Бугарија, а Албанија добила 1.115 км2 во западниот дел. Романија ја добила јужна Добруџа од Бугарија и се зголемила за 8.000 км2 со 303.000 жители. (Подготвил: Д.Г.)

Continue Reading
Advertisement
НА ДЕНЕШЕН ДЕН10 hours ago

КОТЛАР ГО ЦИТИРА РАЦИН: Историјата сакаат да ни ја земат, за ни ја земат душата, оти ако немаме вчера, немаме ни денес, ни утре!

НА ДЕНЕШЕН ДЕН10 hours ago

НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Во Прага пред 31 година е растурен „советскиот НАТО“, по што остана само западниот НАТО и потоа се прошири низ Европа

НА ДЕНЕШЕН ДЕН10 hours ago

КАЛЕНДАР НА МПЦ: Денеска е Св. маченици Леонтиј, Ипатиј и Теодул

НА ДЕНЕШЕН ДЕН10 hours ago

ДЕНЕСКА Е СВ. ЛЕОНТИЈ, ИПАТИЈ И ТЕОДУЛ: Тој час кога Леонтиј им ја изложи верата во Христа, светол облак се спушти над Ипатиј и Теодул

Вести19 hours ago

Мицкоски: Нема да прифатам менување на Уставот по бугарски барања и по цена на мојата политичка кариера

Вести19 hours ago

Не очекува тешка енергетска зима – власта тврди дека ќе нема рестрикции на струја

Вести19 hours ago

Сиромаштијата ќе расте – МТСП најавува пакет мерки за граѓаните во социјален ризик

Вести19 hours ago

Генчовска ги разобличи Ковачевски и Османи: Нема нов француски предлог кој се разликува од она што бугарскиот парламент веќе го прифатил

Вести19 hours ago

Николоски: Да имаше добар предлог за Македонија, Ковачевски ќе славеше и ќе го објавеше, а Радев и Петков немаше веднаш да го прифатат

Вести19 hours ago

Нестабилно време со пороен дожд и грмежи во подрачјето на Скопје

ЛЕГЕНДИ1 day ago

Алберт Сониксен (1878 – 1931)

ЕНЦИКЛОПЕДИЈА4 weeks ago

Митот за големата преселба на словените научно срушен

Вести3 weeks ago

Редовен класен час на Мирка Велиновска !

ЕНЦИКЛОПЕДИЈА3 weeks ago

Денес се навршуваат 2345 години од смртта Александар III Велики

ЕНЦИКЛОПЕДИЈА4 weeks ago

Британски лингвист за Македонскиот и Бугарскиот јазик

Вести3 weeks ago

„Кога народот ја зема правдата во свои раце, тогаш во два дена се апсат лица“ – силна поддршка за Алабакоски од јавноста!

НА ДЕНЕШЕН ДЕН3 weeks ago

Архиепископот г.г. Стефан до Вартоломеј: Ве молиме – не заборавајте нѐ, помагајте ни да растеме

Вести19 hours ago

Мицкоски: Нема да прифатам менување на Уставот по бугарски барања и по цена на мојата политичка кариера

ХРОНОЛОГИЈА3 weeks ago

Во Ваташа е објавено дигање на Тиквешкото востание против српскиот окупатор, за кое долго молчеа и историчарите

Лајфстајл4 weeks ago

Ужасна исповед на славната пејачка: Сопругот ме дрогираше, ја забремени дадилката и не ми дозволи да го видам татко ми кој умираше

НА ДЕНЕШЕН ДЕН1 month ago

НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Oд предавство во Могила загинаа војводите Цветков и Дедо Андреја со 14 комити во бој со 300 души аскер

Вести1 month ago

КОВАЧКИ: Ковачевски и СДСМ да кажат дали знаеле и дали учествувале на средбите на Талат Џафери со лица кои се ризик за безбедноста

Вести2 months ago

Мицкоски: ВМРО-ДПМНЕ нема да поддржи отворање на Уставот

ХРОНОЛОГИЈА2 months ago

РАЃАЊЕ НА МАКЕДОНСКАТА НАЦИЈА ЕП 04

НА ДЕНЕШЕН ДЕН2 months ago

Денеска е Велигден

НА ДЕНЕШЕН ДЕН2 months ago

Свети Георгиј Исповедник

ХРОНОЛОГИЈА3 months ago

РАЃАЊЕ НА МАКЕДОНСКАТА НАЦИЈА ЕП 03

НА ДЕНЕШЕН ДЕН3 months ago

ВОЗБУДЛИВА ПРИКАЗНА ЗА МОШТИТЕ: Ова е вториот гроб на светиот Лазар во Ларнака на Кипар

Лајфстајл3 months ago

Концертен рекорд на Ацо Пејовиќ во СКОПЈЕ: Над 12.000 луѓе наизуст пееле, публиката „во транс“ на песните од Тома!

Вести3 months ago

ЗГРОЗЕН СУМ ОД ОВАА ДРЖАВА И СУДСТВО – се огласи таткото на загинатата Викторија, мајката се гушеше во солзи!

Историја

ЛЕГЕНДИ23 hours ago

Александар Кошка ( 1873 – 1907 )

Роден е роден 1873 година во влашкото село Гопеш, Битолско. Во Битола се школува во Романската гимназија, а потоа студира...

ЛЕГЕНДИ24 hours ago

Александар Китанов – Сандо

Александар (Сандо) Китанов (1881 –23. XII 1906) е македонски учител, револуционер и војвода. Бил активен член на Македонската револуционерна организација...

ЛЕГЕНДИ1 day ago

Александар Евтимов (1874 – 1939)

Александар Евтимов (1874 – Софија, 1939) е македонски револуционер, преспански и прилепски војвода на ТМОРО, учител и публицист. Учествувал во...

ЛЕГЕНДИ1 day ago

Алберт Сониксен (1878 – 1931)

Алберт Сониксен (5. V 1878 – 16. VIII 1931) е американски новинар и публицист, кој ја поддржува македонската револуционерна борба....

ЕНЦИКЛОПЕДИЈА2 weeks ago

МИСТЕРИЈАТА ТРАЕ: Македонското национално прашање му пресуди на Кочо Рацин!?

Рацин бил смртно ранет, но не починал веднаш, туку неколку часа подоцна. Иако имало доволно време да биде однесен до...

ХРОНОЛОГИЈА3 weeks ago

Во Ваташа е објавено дигање на Тиквешкото востание против српскиот окупатор, за кое долго молчеа и историчарите

Тиквешкото востание, кое долго време било табу-тема и за историчарите, е прво востание во Македонија по Илинденското, дигнато десет години...

ЛЕГЕНДИ3 weeks ago

Димитар Ангелов – Габерот

Димитар Ангелов – Габерот (14. X  1916 – 10. VI 1943) е македонски деец на комунистичкото движење и еден од...

ЕНЦИКЛОПЕДИЈА3 weeks ago

Денес се навршуваат 2345 години од смртта Александар III Велики

Денес се навршуваат 2345 години од смртта на најголемиот светски војсководец и Крал на Македонија и Македонците, фараон на Египет...

ЛЕГЕНДИ4 weeks ago

Лазар Велков Тодев (1880 – 1924)

Лазар Велков Тодев (1880 – 22 септември 1924) познат како Дивљанец или Дивљански, е македонски револуционер и војвода на Внатрешната...

ЛЕГЕНДИ4 weeks ago

Јордан Сиљанов – Пиперката

Јордан Сиљанов – Пиперката (23. VI 1870 – 10. VIII 1903) – македонски револуционер, член и демирхисарски војвода на ТМОРО....

Популарни вести

AllEscortAllEscort