Кумановско востание

Sharing is caring!

Кумановско востание во 1878 година го кренаа македонските доброволци од српската војска во Српско – турската војна во 1876 година, на чело со месните војводи Јаким Челопечки, Никола Алгунски, Богдан Длибочки и други, во договор со македонските селски и градски првенци од Куманово, Крива Паланка и Кратово.

Тешката економска криза која владее во втората половина на XIX век, ги заострува социјалните, националните и политичките односи во Османската империја. Гневот на поробеното христијанско население поради високите намети, грабежите и убиствата на разбојничките банди во Европскиот дел на Империјата, кулминираат во 70-те години од XIX век. Во јуни 1875 година населението во Босна и Херцеговина се крева на оружје, а потоа во април 1876 година востанува Бугарија. Во јуни 1876 година во војна против Турција влегуваат Србија, Црна Гора, а Русија во 1877 година.

Голем број македонски печалбари во Србија, Романија и Бугарија, учествуваат како доброволци во редовите на српската и руската војска за време на Српско-турската, а потоа и во Руско-турската војна. Организирањето на македонските доброволци му било доверено на поранешниот руски конзул од Битола Хитрово и Стојан Везенко од Крушево. Во руската армија се вклучиле околу 400 доброволци, од кои биле формирани неколку народни или доброволни чети. Со нив командувале Македонци како на пример капетан Георги Антонов, Георги Пулевски, дедо Иљо Малешевски и др.

Во Македонија под влијание на настаните во соседството се будат народните маси и оживеала дејноста на ајдутските чети, особено четата на Димитар Беровски, чија активност не престанала по востанието во Разловци. Кон руските војски, кога тие се доближиле до Ќустендил, се приклучиле и доброволците на дедо Иљо војвода. Со заеднички сили ги ликвидирале остатоците од турската власт во Малеш и формирале своја месна самоуправа, која функционирала околу 2 месеци.

Истовремено, пред да биде прифатено примирјето меѓу Русија и Портата на 31 јануари 1878 година, српската војска во која се наоѓаат македонските доброволци, на 19 јануари 1878 година го завземаат Врање и навлегуваат во Северниот дел на Македонија. Тие завзеле неколку села во Кумановско пред да биде склучено примирјето.

Српската војска која претходно ги освоила Бела Паланка, Пирот, Ниш и Врање, поради примирјето не влегува во Куманово, туку се стационира на демаркационата линија кај Табановачката шума. Нејзиното присуство го раздвижува месното население кое почнало да се одметнува на планината Козјак и Герман.

Во меѓувреме, воените дејства ги раздвижува албанските разбојнички банди кои започнале да ги пљачкаат христијанските села. При нападот на куќата на Арсе Стојков од селото Осларе, во која загинува сопственикот и водачот на албанските разбојници, цело село се кренало против бандата и нокој од нив не успеал жив да излезе од Осларе. Истовремено, друга арнаутска банда ја нападнала куѓата на бујановечкиот кмет Ташко, при што ја силувале неговата снаа и ќерка. Ташко и неговите синови го кренале месното население и по потерата разбојниците биле пресретнати кај Челопек и сите 40 арнаути биле убиени.

Потикнати од настаните и стремежот за ослободување на Македонија, македонските доброволци во српската војска, предводени од месните војводи Јаким Челопечки, Никола Алгунски, Богдан Длибочки и други навлегуваат во Македонија. Тие се упатуваат кон Кумановско и Кривопаланечко и со помош на градските и селски првенци го креваат населението на востание.

Во манастирот Забел се собрале 500 селани. Во недостаток на доволно оружје и муниција, востаниците се обратиле до српските погранични власти и кнезот Милан за помош. Српскиот генерал Јован Белимарковиќ им дал 2.000 пушки и им ветил дека Србија ќе им помогне и со друго. Благодарејќи на помошта во оружје од српската војска, бројот на востаниците нараснал на 3-4.000 лица, а востанието се проширило на сите соседни околии. Востанието го зафатило Кумановско, Кривопаланечко, Кратовско и Овчеполско, а седиштето на востаниците бил манастирот Забел и Карпино.

Во неколку судири востаниците ја разбиле османлиската редовна војска заедно со башибозукот. На 24 април 1878 година во логорот кај Забел пристигнале турски парламентарци кои им понудиле амнестија доколку се предадат, но предлогот бил одбиен.

На 31 мај 1878 година, 5.000 османлиски војници со батерија топови, на чело со генералот Хавзи-паша, ги разбиле востаниците. Голем дел од востаниците загинале кај Челопек, а останатите биле принудени да ги напуштат позициите. На 4 јуни 1878 година турската армија ја зазела Крива Паланка и стигнале до демаркационата линија со Србија. Во текот на месец јуни 1878 година Османлиите ја реокупирале востаничката територија. Поради теророт, голем дел од месното население се раселило во Србија. Тие што останале се соочиле со жестока одмазда: мажите биле набивани на кол, жените силувани, а селата биле палени. Голем број на христијански жени биле продадени како робови. Сепак еден дел останал на планините Козјак и Герман од каде продолжиле да дејствуваат против турските власти.

На Берлинскиот конгрес кој се одржал од 13 јуни до 13 јули 1878 година во многу нешта биле изменети одлуките на Санстефанскиот договор (3 март 1878), а со тоа и резултатите од Руско-турската војна. На Конгресот било одлучено Србија, Црна Гора и Романија да станат независни, на Австро-Унгарија и било препуштено да ја окупира Босна и Херцеговина, а Бугарија пак била разделена на два дела: на автономното кнежевство Бугарија, кое се простирало од Дунав до Стара Планина, и на автономната област Источна Румелија. Македонија била вратена под власта на Султанот, а со членот 23 од Договорот се предвидуваат воведување на реформи.

Со своето учество во овие војни македонскиот народ го изразил својот стремеж за слобода, својата желба за ослободување на својата земја од јаремот на турското ропство. Меѓутоа и двата договори, Санстефанскиот и Берлинскиот, за македонскиот народ биле неправедни.

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *